Između istoka i zapada

 

Sakralna arhitektura se na ovim prostorima počela razvijati iz posebnih, novonastalih potreba naroda. Sama pojava hrišćanstva i njegov uticaj na narod pružali su vladarima dobru priliku za dalji prosperitet i održavanje vlasti

 

 

    Srpski vladari gradili su crkve i manastire kojima su poklanjali zemljišne posede, i na taj način uspostavljali uspešnu saradnju sa sveštenstvom. Do 1459. godine, kada je Srbija potpala pod tursku vlast, razvijalo se srpsko duhovno stvaralaštvo. Nakon toga, nastaje period stagnacije u razvoju i izgradnji duhovnih objekata, dug četiri veka.

Srpska srednjevekovna arhitektura, iako pod velikim uticajem vizantijskog graditeljskog stila, predstavlja jedinstvenu mešavinu stilova i uticaja Zapada i Istoka. Osnovni razlog za stvaranje srpsko-vizantijskog  stila jeste u samom položaju tadašnjih srpskih zemalja. U 14. veku dolazi do značajnih promena u srpskoj crkvenoj arhitekturi. Većina tadašnjih crkava nastaje po ugledu na vizantijske uzore. Do ove promene dolazi usled širenja države prema jugu. Sve više je naglašen uticaj vizantijskog duhovnog nasleđa, a za obnovu postojećih i izgradnju novih svetovnih objekata, ktitori su angažovali domaće i grčke majstore.

 

 

Vizantija

 

Pravougaona osnova sa upisanim krstom, vidljivim u krovnim masama, čini suštinu ovog stila. Spoljašnjost oltarske apside je najčešće trostrana, dok je iznutra polukružna. Postolje u obliku kvadra se izdiže na preseku svodova koji formiraju krst, sa poligonalnim najčešće osmostranim kubetom. Kod petokupolnih crkava, na uglovima između krakova krsta, formirani su niži svodovi sa manjim kupolama. Ako se kube zasniva na četiri slobodna stupca, crkva dobija oblik razvijenog upisanog krsta i može biti jednokupolna ili petokupolna, a ako se kupola oslanja na pilastre, onda je upisani krst sažet.

Naizmenično, postavljanjem redova kamena i opeke, formira se konstruktivni sklop građevine, sa debelim spojnicama maltera. Portali su uokvireni pravougaonim kamenim okvir i nad njim je pozicionirana arhivolta, u čijem polju je freska hramovnog praznika. Prozorski otvori mogu biti jednodelni, dvodelni i trodelni, a uvek su polukružno završeni.

Dekorativna obrada fasade izvedena je keramoplastikom u vidu lončića, sa četvorolistnom završnom obradom, ili različito savijenim pločicama, ili sa specijalnim izrezima. Unutrašnjost objekata ovog stila je često pretrpana šumom stubova i karakteriše je nedostatak prirodnog svetla. U najlepše spomenike ovog stila ubraja se manastir Gračanica na Kosovu.

 

 

Raška

 

Raški stil sakralne arhitekture naziv je dobio po centralnoj geografskoj oblasti  koja se prostire od Zapadne i Južne Morave, preko Kosova, do jadranske obale. U ovoj oblasti se u drugoj polovini 12. veka i u 13. veku razvijala i granala grupa monumentalnih manastira.

Raške crkve, u stilskom pogledu, karakteriše preplitanje istočnjačkog i zapadnog načina građenja. Po vizantijskoj koncepciji su osmišljena arhitektonska rešenja, a finalna obrada fasada izvođena je na romanski način.

Uticaji zapadnjačke arhitekture su u Srbiju stizali iz Italije i preko primorja. Podizani sakralni objekti su jednobrodnog tipa, najčešće sa jednim kubetom, ali ih može biti i više. Poluobličasti svod zasvođuje brod crkve, i pokriva ga dvovodnim zidanim krovom. Sa zapadne strane na naos se nastavlja priprata, pregradnim zidom odvojena od glavnog broda, ukrašenim pilastrima, plitkim stubovima izvučenim iz ravni zida, na fasadi. Oltarske apside su polukružne u osnovi. Apside mogu biti distancirane od naosa sa dva stupca. Glavna kupola, na najstarijim zdanjima naleže na kockasto postolje, koje se dobijalo izdizanjem bočnih i poprečnih zidova iznad lukova i posedovalo je širinu glavnog broda. Kube je iznutra prstenastog oblika, dok je spolja poligonalno ili prstenasto.

Sa severne i južne strane, u potkupolnom prostoru, dodavani su niski vestibili, mali pevnički prostori.

Zasvođenjem  pevničkih prostora i bočnih paraklisa priprate pod jedinstvene krovove, niže od krova glavnog broda, ako gledamo spolja, dobija se, utisak trobrodne bazilike sa kubetom, iako je unutrašnjost jednobrodna, ali sa više bočnih manjih prostorija.

Manastir Sopoćani je najbolji i najlepši predstavnik ovakvog koncepta. Na određenim crkvama bočne kapelice i priprate podizane su kao kule, koji su u ponekad korišćene i kao zvonici. Kule kod Đurđevih Stupova i Banjske, su izgrađene upravo u svrhu zvonika. Zvonici su dograđivani i uz samu pripratu.

Insistiralo se na monumentalnosti fasade. Vremenom građevine postaju sve više i izduženije, a njihova silueta dobija stepenast oblik koji stremi u vis. Bitno je napomenuti da crkve svojim dimenzijama još uvek zadržavaju impozantnost i monumentalnost, ali još uvek ne teže dekorativnosti u završnoj obradi. To se događa sa pojavom moravskog stila.

 

 

Upotreba kamena u graditeljstvu

 

Raške crkve su zidane najčešće sitnim tesanim kamenom, preko kojeg je nanešen sloj belog maltera. Dekorativni malter na fasadi bojen je zagasito terakot crvenom bojom, pa i ukrašavan ornamentima. U nekoliko crkava spoljni deo zida oblagan je skupocenim aranđelovačkim mermerom ili sličnim plementim kamenom. Unutrašnjost je oblagana bigrom ili krečnjakom. U završnoj obradi Studenice je korišćena kombinacija belog i sivog mermera, Dečani su oplemenjeni svetlo ružičastim mermerom i šareno modrom brečom, a Banjska neizmenično postavljenim crvenim i belim modrim kamenom.

 

 

Portali i prozorski otvori

 

Istočni i zapadni zid i zidovi koji zatvaraju bočne ispuste na nekim crkvama se izdižu iznad krova svodova i formiraju karakteristični trougaoni zabat. Fasade su svedene, jednostavne. Na fasadama dominiraju pilastri, dok su otvori u zidovima, prozori, vrata i krovni venac, raskošno ukrašeni romaničkim dekorom.

Krovni venac je poduhvaćen frizom slepih arkadica. Dekorativna ornamentika se najčešće pojavljuje u obliku savijenog lista ili kao skulpture sa motivom: glava devojaka, vojnika, mitoloških bića ili životinja. Najraskošnije su dekorisani portali – ulazna vrata i prozori.

U prozorska okna, ugrađivane su gipsane table sa kružnim otvorima, u koje su stavljane pločice stakla u boji - vitraž. Prozori nisu otvarani, a provetravanje se vrši kroz izbušene sitne rupičaste otvore.

 

 

Dekorativna plastika i ornamentalnost

 

Dekorativna obrada kapitela stubova je u obliku raskošnog akantusovog lišća i ponekad je dodatno ukrašena motivom ptice ili glavom čoveka. U površinama obuhvaćenim arhivoltama portala postavljane su skulpture, odnosno reljefi. Najčešće predstavljani motiv je Bogorodica sa Hristom, ili sam Hristos sa anđelima. Na katedralama u Italiji se mogu videti takođe slični motivi i detalji.

Sa unutrašnje strane, zidovi crkava su od poda do kupole prekriveni žitijima svetaca i vladara u fresko tehnici. Stil fresko slikarsta je pod velikim uticajem Vizantije. Pozadina je obično tamno vizantijsko plava, sa naglašenim zlatnim elementima, dok su pojedine scene odvojene crvenom bojom. Tadašnje slikarstvo poseduje isključivo monumentalni karakter, bez ikakvih dekorativnih elemenata.

Autor: dipl.arh. Sonja Nikolić

U FOKUSU  PRIČA SE DA  KULTURA  UMETNOST  FOTOGRAFIJA  FILM  POZORIŠTE  KNJIŽEVNOST  MUZIKA  ARHITEKTURA  DIZAJN  ENTERIJER  TERAPIJA STANOVANJA  MODA  STRIP  HIGIJENA UMA  RIZNICA  STIL  AUTO  ASTRO  KREATIVNI DNEVNIK

ArhitekturaARCHITECTURE