Osam vekova dobre vesti

 

 

Termin „jevanđelje“ jedna je od najstarijih reči u hrišćanstvu. Najčešće se koristi da bi se označili sveti spisi Hristovih učenika, od kojih su četiri ušla u sastav „Novog zaveta“. Ipak, reč jevanđelje je tokom istorije dobila dublje značenje i približila se svojoj poetičnijoj definiciji, po kojoj označava dobru i blagu vest. Tako će se vremenom u raznim zemljama, pojaviti mnogo spisa koji će u sebi sadržati težnju da iskažu vezu čoveka sa bogom i postave blagu reč na pijedestal odnosa među ljudima. Porodici takvih spisa pripada i Miroslavljevo jevanđelje, jedan od najznačajnijih spomenika srpske kulturne baštine

 

 

    Miroslavljevo jevanđelje napisano je krajem 12. veka, po narudžbini zahumskog kneza Miroslava. Vladari su u tom periodu osećali dužnost prema svom narodu i veri da za života postanu ktitori makar jednog manastira. Knez Miroslav bio je stariji brat velikog župana Stefana Nemanje i stric Svetoga Save. U periodu između 1180. i 1191. godine, ovaj vladar je podizao svoju zadužbinu u današnjoj Crnoj Gori, kod Bijelog Polja. Tako je nastala crkva Svetog Petra, za čije potrebe je knez naručio izradu knjige bogosluženja.

Razlog zbog kojeg Miroslavljevo jevanđelje danas zavređuje status kulturno-istorijskog spomenika leži pre svega u estetici izrade ovog dela. Ono je napisano na čistom, belom pergamentu kakav je se u to vreme retko nalazio.

 

Pored slova i slika, ovo delo sadrži brojne elemente koje njegov sadržaj čine vrlo autentičnim. Pre svega, radi se o skoro tri stotine minijatura i inicijala. Prevladava kitnjast stil pisanja slova, kao i dosta vinjeta na marginama listova. Za to vreme veoma neobično, tvorci ovog dela su slova i minijature slikali bojama, a umetali su i zlato. Tekst jevanđelja napisan je crnim perom u dve kolone, dok su naslovi pisani crvenom bojom. Kada se čita šta je sve upotrebljeno za jevanđelja izgleda nam kao da su njegovi autori stvarali pravu malu crkvu, a ne samo knjigu.

 

Značaj ovog dela leži i u samom jeziku koji je korišćen u njegovoj izradi. Tekst jevanđelja napisan je korišćenjem dve tradicije srpskoslovenskog pravopisa: zetsko–humske i raške. Ipak, sam način oblikovanja ćirilice pokazuje veliki uticaj glagoljičke škole. Kaligrafska rešenja i ornamentika samog pisma govore o zapadnom i romanskom uticaju.

 

 

Zanimljiva arheologija

 

U vremenu u kojem živimo došlo je do naglog porasta interesovanja za takozvanu „zanimljivu arheologiju“. Zahvaljujući avanturističkim romanima o pronalaženju drevnih artefakata, filmovima o Indijani Džonsu i Svetom gralu i, na kraju, popularnosti romana Dena Brauna, mnoge istorijske relikvije postaju danas deo pop-kulture. Danas nastaje veliki broj teorija o magičnim svojstvima izgubljenih relikvija i o njihovoj lokaciji, koje sadrže veliki deo mašte i novinarskog senzacionalizma.

 

Miroslavljevo jevanđelje do danas nije postalo junak neke moderne filmske ili književne interpretacije, ali činjenice o njegovoj sudbini nakon izrade sadrže izuzetnu dozu zanimljivosti i mistike.

Jedan period svog postojanja, Miroslavljevo jevanđelje provelo je u mestu kojem je bilo i namenjeno, u crkvi Svetog Petra u Bijelom polju. Ubrzo, jevanđelje će promeniti svoju adresu i dospeće na Svetu Goru, u Hilandar. Ne postoje valjani istorijski podaci o tome ko je i kada preneo ovaj artefakt u Grčku.

 

Po jednom od mišljenja koje se uzima kao najverovatnije, jevanđelje je dospelo u Hilandar zahvaljujući Stefanu Nemanji. Po toj teoriji, kada je izgrađen Hilandar, monasi država na Balkanu, odlazili su da da iskažu poštovanje novoizgrađenom manastiru, noseći mu svoje najvrednije darove. Miroslavljevo jevanđelje je po svojoj estetici tada daleko prevazilazilo dela sličnog karaktera u srpskom narodu i zbog toga je odlučeno da jedna takva vrednost prevazilazi zidine crkve Svetog Petra u kojoj se nalazila. Zato je Stefan Nemanja pošavši na put u Hilandar 1198. godine, poneo jevanđelje i poklonio ga monasima u manastiru.

Nakon prispeća u Hilandar, u vremenu dinastičkih sukoba velmoža, a potom za vreme petovekovne turske vladavine, na Miroslavljevo jevanđelje pada veo zaborava. Na njegovu sudbinu znatno će uticati jedan neočekivan događaj.

 

 

Greh jednog čoveka

 

Ruski arhimandrit, Porfirije Uspenski, posetio je 1845. godine Hilandar. Danima je razgledao eksponate koji su krasili bogatu kolekciju manastira. Naišao je na Miroslavljevo jevanđelje i stao kao ukopan pred njegovom lepotom i estetskom jedinstvenošću, na koju vreme nije ostavilo traga. Iako to zvuči filmski neuverljivo, nije uspeo da se odupre snažnom iskušenju koje ga je tada obuzelo. Svestan opasnosti i kaljanju obraza, svog, i ruskog u celini, odlučio je da ukrade jedan deo jevanđelja. Imao je vremena da iseče samo jedan list i strpa ga u torbu.

Tako je, zahvaljujući jednom grehu crkvenog čoveka koji je poklekao pred lepotom artefakta, vest o njemu napustila Hilandar i stigla u Rusiju. Isečeni list arhimandrit je poklonio „Publičnoj biblioteci Saltikova – Šcedrina“ u Petrogradu, gde se i danas nalazi.

 

 

Misteriozni nestanak

 

Vest o „Petrogradskom listu“ dospela je nakon 28 godina do Srbije. U Kijevu je 1874. godine održana arheološka izložba, kada je list jevanđelja pruvukao veliku pažnju naučnika i istoričara. Stojan Novaković, tadašnji upravnik Narodne bibliteke u Beogradu, fotografisao je deo jevanđelja i tako doneo dokaz o davno zaboravljenoj relikviji. „Petrogradski list“ postaje tih godina omiljena tema kako beogradske čaršije, tako i stručnih krugova. Tada se ova relikvija prvi put naziva imenom pod kojima je danas znana - Miroslavljevo jevanđelje.

Na Uskrs, 1896. godine kralj Aleksandar I Obrenović, posetio je Hilandar i platio dugove ovog manastira. U znak zahvalnosti dobio je Miroslavljevo jevanđelje i Osnivačku povelju Simeona Nemanje. Tako je jevanđelje nakon sedam vekova dospelo u Srbiju. Zahvaljujući razvoju tehnika štampe, kralj Aleksandar poslao ga je u Beč gde je urađeno prvo fototipsko izdanje u 300 primeraka, u crnoj i crvenoj boji.

Kralj Aleksandar čuvao je original jevanđelja u svom sefu. Ipak, 1903. godine događa se Majski prevrat i kralj biva ubijen. Nova vlast Karađorđevića pokrenula je pitanje premeštanja Miroslavljevog jevanđelja u Narodnu biblioteku. No, sudbina se ponovo poigrala. Po drugi put, relikvija je nestala bez traga.

 

 

Vraćanje starog sjaja

 

Nakon što je Austro-Ugarska 1914. godine objavila rat Srbiji, usledilo je nekoliko bitaka nakon kojih su srpske snage morale da se povuku preko Albanije. Slučajno, otkriveno je da se u jednom od sanduka koji su nošeni ka Krfu nalazi i Miroslavljevo jevanđelje.

Nakon Prvog svetskog rata, jevanđelje je ostalo u posedu Karađorđevića do 1935. godine, kada je preneto u muzej kneza Pavla. Oblaci rata koji su se ponovo nadvijali, uticali su na novu selidbu ovog kulturnog blaga. Svesni zla koje nacistička unifikacija nanosi nacionalanim kulturama koje je težila da izbriše, čuvari srpske baštine skolnili su 1940. godine jevanđelje u Užice, a ubrzo zatim u manastir Rača, gde je ostalo do 1943. godine. Tada se prenosi u sef Narodne banke u Beogradu.

 

U drugoj polovini 20. veka, Miroslavljevo jevanđelje je dobilo položaj koji zavređuje. Ipak, tek će 1998. godine sazreti uslovi za pravilno konzerviranje ovog dela i za izradu njegovog fototipskog izdanja u punoj boji. Tako je završena osam vekova duga epopeja jednog od najznačajnijih spomenika sprske kulture.

 

 

Deo svetske baštine

 

Miroslavljevo jevanđelje danas se nalazi pod zaštitom UNESKO-a i jedan je od predmeta koji čine deo registra pod nazivom „Pamćenje sveta“. Brojni naučnici i danas ispituju poreklo svih motiva ove relikvije, način na koji je objednila uticaje Zapada i Vizantije, kao i njenu filmičnu odiseju dugu osam vekova.

 

Autor: Miodrag Stošić

U FOKUSU  PRIČA SE DA  KULTURA  UMETNOST  FOTOGRAFIJA  FILM  POZORIŠTE  KNJIŽEVNOST  MUZIKA  ARHITEKTURA  DIZAJN  ENTERIJER  TERAPIJA STANOVANJA  MODA  STRIP  HIGIJENA UMA  RIZNICA  STIL  AUTO  ASTRO  KREATIVNI DNEVNIK

KulturaCULTURE